گزارش

اسارت بافت تاريخی يزد در چنگال معضلات ريز و درشت

شهر یزد، همواره به‌عنوان نخستین شهر خشت‌خام و دومین شهر تاریخی جهان، مطرح بوده‌است و بافت تاریخی این شهر به مساحت ۷۵۰هکتار در سال۱۳۸۴ به ثبت‌ملی رسید و در ۱۸ تیرماه۱۳۹۶ نیز پس از پیگیری‌های مداوم، ۲۰۰هکتار از مساحت بافت قدیم یزد در نشست سازمان جهانی یونسکو در کراکوف لهستان جهانی شد. با اينکه بعد از جهاني شدن اين بافت تاریخی حفاظت از آن به موضوعي حیاتی برای یزدی‌ها تبدیل شد، اما انگار هر چه اين حساسيت ها بالاتر رفت، بي توجهي ها هم افزايش يافت. با اينکه در کنار هزاران مشکل موجود، بافت تاريخي يزد از رطوبت قنواتش رنج مي برد، اما حالا روان آبها و هدايت آنها به قنوات خشک هم به معضل ديگري تبديل شده که باعث سست شدن بناها و بعضا فروريختنشان مي شود.

***

محمدرضا هاديلو – توانا: از همان ابتدا اعلام شد که یکی از چالش‌های تهدیدکننده بافت تاریخی، جریان آب در قنات‌های متعددی است که در زیر اين منطقه وجود دارد.
رطوبتی که اگرچه مربوط به امروز و دیروز نیست، اما عواقب آن رفته رفته از عمر بناهای تاریخی می‌کاهد و آنها را با خطر نشست مواجه می‌کند.
در کنار اين آب هاي زيرزميني حالا روان آب ها هم به معضلي بزگ تبديل شده اند و چند قبل وقتي سیل، مناطقي از شهر یزد را در بر گرفت و خساراراتي بر جاي گذاشت، روان آب‌ها وارد خانه‌های مردم شدند و نگرانی‌های زیادی در رابطه با تخریب بناهاي قدیمی و ريزش ديوارها به وجود آمد.
هر چند اين نگراني ها در ادامه به واقعيت پيوست تعدادي از خانه ها فروريخت.
بعد از اين اتفاقات و در جلسه اضطراری که با حضور وزیر کشور براي مدیریت بحران سیل در استان تشکیل شد، مشکل نبود منبعی برای مدیریت روان آب‌ها به خارج از شهر مطرح و وزیر کشور با اشاره به قنات‌ها، از مسئولان استان خواست در این باره تحقیق کنند. قنات‌هایی که بخش عمده‌ای از آنها از زیر بافت تاریخی یزد عبور می‌کنند و خودشان معضلي براي بافت تاريخي به شمار مي آيند.
شايد احياي دوباره قنوات خشک شده و ذخیره سازی آب در آب انبارهای موجود و استفاده از روان آب‌ها برای آبیاری فضای سبز و مواردي غير از شرب براي يزد لازم و مثمرثمر باشد اما نبايد فراموش کنيم که ورود حجم زيادي از روان آب‌ها به داخل این کانال‌های قدیمی که بخش عمده اي از آنها سال هاي سال است خشک مانده اند و ظرفیتشان هم هرگز در اين حد نبوده، خطر جدی به حساب مي آيد.

*فاضلاب ها، بلايي زير پوست بافت تاريخي

به خاطر اينکه سال‌هاست قنات‌های متعددی مانند «زارچ» و «فیروزآباد» از زیر شهریزد و مرکز بافت تاریخی عبور می‌کند، به همراه آب‌های سطحی ناشی از بارش ها، موجب رطوبت کشيدن بناهاي بافت تاریخی یزد شده است.
اما موضوع بعدي اينکه در چند دهه اخير به‌دلیل اتصال فاضلاب خانه‌های بافت تاریخی به قنات‌ها، مشکلات مهمی ديگري به‌وجود آمده است.
به گفته کارشناسان ميراث فرهنگي، در برخی مناطق به‌دلیل ریزش و مسدود شدن قنوات، رطوبت بيشتري به بافت تاریخی نفوذ کرده و تأثیر تخریبی در برخی بناهای تاریخی این بافت زنده و پویا به وجود آورده است.
هر چند تا کنون ۳۷۰ورودی فاضلاب به قنات “زارچ” که مربوط به خانه ها، اماکن‌عمومی و خدماتی بود، مسدود شده‌ ولي اين امر نتوانسته کمکي به کاهش رطوبت نفوذي به بافت کند.
درحال‌حاضر قنات‌های زارچ، فیروزآباد مجومرد، رستاق، مهدی‌آباد رستاق، نصرت‌آباد، ابرندآباد، علی‌آباد و میمونه، اشکذر، حجت‌آباد، همت‌آباد، دهشیری، بندرآباد، جلال‌آباد، عزآباد، صدرآباد و چند رشته قنات دیگر همه از زیر بافت تاریخی عبور می‌کنند و همين امر حفر کانال فاضلاب در بافت تاریخی را غیرممکن کرده است.
البته از میان همه این قنات‌ها، فقط قنات زارچ آب دارد و از آن استفاده می‌شود و بقیه قنات‌ها یا خشک هستند یا به محل تخلیه فاضلاب تبدیل شده‌اند که در برخی مناطق با افزایش فاضلاب، خوردگی‌ها و ریزش‌های شدیدی به وجود آمده و حتی ممکن است بافت خانه‌ها نشست کند و سبب وقوع اتفاق‌های جبران‌ناپذیری شود.

*ضايعاتي ها حاکمان بافت تاريخي

از ثبت جهانی یزد حدود 5 سال مي گذرد در این مدت حساسیت برای حفظ بافت تاریخی افزایش یافته ولي کاري براي نگهداري از اين منطقه نمي شود.
در يزد الگوی حاشیه‎نشینی با دیگر شهرها متفاوت است. حاشیه‌نشینی در بافت تاریخی و مرکز شهر وجود دارد و بیشتر مردم بومی در حاشیه بافت زندگی می‌کنند. اما همين بومي ها به خاطر اندک ‎بودن خدمات شهری در بافت تاریخی، آسان‌نبودن دسترسی به اماکن شهری و هزینه بالای نگهداری خانه‎های قدیمی در آن زندگی نمی‎کنند و خانه‌هایشان را گاه به اتباع و مهاجران دیگر شهرها اجاره می‌دهند.
نگهداری ضایعات در بافت تاریخی یزد از جمله مسائلی است که موجب نگرانی شهروندان یزدی شده. زیرا آسيب هاي جبران ناپذيري به اين منطقه مي زند.
تأثیر فرهنگی این موضوع هم قابل توجه است زيرا بیشتر افرادی که جمع‎آوری و تفکیک ضایعات را به‌عنوان شغل خود انتخاب کرده‌اند، مهاجران و به‌ویژه اتباع بیگانه هستند.
مردمانی که به‌دلیل ارزانی خانه در بافت تاریخی آنجا را به‌عنوان محل کار و زندگی خود انتخاب کرده‌اند.
مشکلات بافت تاریخی فقط به حضور ضایعاتی‌ها ختم نمي شود. بازار یزد هم به‌دلیل حضور مشاغل مختلف و انجام هرروزه فعالیت‎های تجاری می‌تواند تهدیدی برای امنیت بافت تاریخی باشد. حدود 2 سال است که مرمت بازار مسگرها و زرگرها شروع شده اما مشکل جايي است که بعضی مغازه‌داران با تراشیدن دیوار تلاش می‌کنند چند سانتی به مساحت مغازه‌های گران‌قیمت خود اضافه کنند؛ کاری که به استحکام بنا صدمه می‎زند و خطرآفرین است. مشکل دیگر جاي خالي ایمنی برای اطفای احتمالی حریق در بازار است که کاري در اين باره انجام نشده است.
در عرصه ثبتی شهر یزد ۲۲ هزار پلاک وجود دارد که تاکنون فقط ۹۴۷ بنا مرمت شده است. این تعداد در مقابل آنچه باقیمانده بسیار اندک است. هرچند اين کار را هم خود مردم انجام داده‌اند و میراث فرهنگی امکانات و بودجه‎ای در اختیار ندارد که بتواند در سال بیشتر از ۲ خانه را مرمت کند.

*توجه ويژه به زيرساخت ها

در سال‌های گذشته بیشترین میزان توجه به حوزه‌های عمرانی و ظاهری بافت تاریخی یزد هدایت شده و قطعاً اگر این رویکرد همچنان به همین صورت باقی بماند و مسائل اجتماعی مورد بی‌مهری قرار گیرند، در آینده حوزه گردشگری یزد با مشکلاتی جدی روبرو می‌شود.
بی‌شک مهم‌ترین ارزشی که بافت تاریخی یزد را نسبت به سایر آثار و بافت‌های تاریخی در کشور و جهان متمایز کرده و آن را به ثبت جهانی رسانده، پویایی و زنده‌بودن این بافت است.
اگر زیرساخت‌های لازم برای بهره‌مندی مردم از خدمات زندگی در این بافت افزایش پیدا نکند، پویایی بافت دچار مشکلات جبران‌ناپذیری می‌شود.
لزوم دسترسی به خدمات عمومی و فوریت‌دار در این منطقه و عدم امکان ایجاد تغییرات گسترده در زیرساخت‌ها با توجه به ویژگی‌های بناهای موجود در بافت، سبب شده که بعضاً مشکلاتی برای ساکنین آن به وجود آید و تنها راهکار رفع این مشکلات هم استفاده از زیرساخت‌های متناسب با ویژگی‌های این منطقه است.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

دکمه بازگشت به بالا